สงครามอิหร่านซึ่งดำเนินมาครบหนึ่งเดือนพอดีในสัปดาห์นี้ แม้จะมีสัญญาณที่อาจนำไปสู่การขึ้นโต๊ะเจรจา หลังสหรัฐฯ เสนอแผนสันติภาพ 15 ข้อ ซึ่งฝั่งอิหร่านเองได้พิจารณาและยื่นข้อเสนอกลับไป 5 ข้อ ขณะเดียวกัน ก็เตรียมออกกฎหมายเก็บค่าผ่านทางเรือที่ต้องการผ่านช่องแคบฮอร์มุซ เท่ากับเป็นการเปิดแนวรบใหม่ด้านเศรษฐกิจ

ที่ผ่านมา อิหร่านได้สกัดเรือบรรทุกน้ำมันและก๊าซแทบทั้งหมดไม่ให้ผ่านช่องแคบ และมีรายงานว่า ได้เริ่มเรียกเก็บเงินสูงถึง 2 ล้านดอลลาร์จากเรือลำหนึ่งเป็นค่าผ่านทาง เพื่อแลกกับการผ่านช่องแคบฮอร์มุซได้อย่างปลอดภัย

Lloyd’s List Intelligence ผู้ให้บริการวิเคราะห์ข้อมูลการเดินเรือที่เก่าแก่ของโลก รายงานเมื่อสัปดาห์ที่แล้ว เชื่อว่ามีเรือบรรทุกน้ำมันอย่างน้อยหนึ่งลำได้จ่ายค่าผ่านทางแล้ว

จริงหรือไม่? อิหร่านตั้งด่านเก็บค่าผ่านทางฮอร์มุซ

ความเคลื่อนไหวของเตหะรานเสี่ยงนำไปสู่จุดเปลี่ยนสำคัญของช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งเป็นเส้นทางลำเลียงน้ำมันและก๊าซราว 1 ใน 5 ของโลก ให้กลายเป็นด่านเก็บค่าผ่านทางที่มีเดิมพันสูงทางเศรษฐกิจ

แม้เจ้าหน้าที่อิหร่านหลายรายจะปฏิเสธรายงานดังกล่าว แต่อลาเอ็ดดิน โบรูเจอร์ดี สมาชิกสภานิติบัญญัติ ระบุผ่านสถานีโทรทัศน์ของรัฐบาลอิหร่านว่า มีการจัดเก็บค่าธรรมเนียมที่ว่านี้จริง ตามแผนการสร้างระบอบอำนาจอธิปไตยใหม่ในช่องแคบฮอร์มุซ เพื่อชดเชยค่าใช้จ่ายจากสงคราม

โรเบิร์ต ฮิวเบิร์ต ผู้เชี่ยวชาญด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศจากมหาวิทยาลัยคัลการี (University of Calgary) ในแคนาดา ระบุว่า หากมีการยืนยันจริง การเรียกเก็บเงินดังกล่าวจะถือเป็นการละเมิดกฎหมายการเดินเรือระหว่างประเทศ

เขาย้ำว่า “เสรีภาพในการเดินเรือเป็นพื้นฐานของการค้าทางทะเลระหว่างประเทศ นั่นคือการที่เรือสามารถผ่านพื้นที่เหล่านี้โดยปราศจากการขัดขวางใด ๆ หากมีการเก็บค่าธรรมเนียมจริง เกือบทุกประเทศจะต้องออกมาคัดค้าน”

ปีเตอร์ แซนด์ หัวหน้าฝ่ายวิเคราะห์ของ Xeneta บริษัทด้านการเดินเรือในเดนมาร์ก ระบุว่า แม้จะมีเรือมากกว่า 1,900 ลำติดค้างอยู่ในพื้นที่ แต่การเก็บค่าธรรมเนียมไม่ใช่ปัจจัยหลักที่จะช่วยเปิดช่องแคบฮอร์มุซ “แม้ตัวเลขจะดูสูง แต่ประเด็นสำคัญไม่ได้อยู่ที่ค่าผ่านทาง 2 ล้านดอลลาร์ แต่อยู่ที่ว่าการผ่านช่องแคบยังไม่ปลอดภัย”

อย่างไรก็ตาม การที่ประเทศผู้นำเข้าน้ำมันและก๊าซรายใหญ่ยอมจ่ายค่าธรรมเนียมมหาศาลเป็นค่าผ่านทางสำหรับเรือหนึ่งลำ นอกเหนือไปจากค่าเบี้ยประกันที่พุ่งสูง ตอกย้ำถึงความสิ้นหวังของประเทศที่ต้องพึ่งพาพลังงาน เพื่อแลกกับอุปทานแม้เพียงเล็กน้อยผ่านช่องแคบแห่งนี้

“บางประเทศอาจยอมจ่าย เพราะมองว่าเป็นค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมที่เล็กน้อย เพื่อให้มั่นใจว่า อุปทานพลังงานจะไม่สะดุด” แซนด์กล่าว

การชำระเงินภายใต้มาตรการคว่ำบาตร

Lloyd’s List ระบุว่า วิธีการชำระค่าผ่านทางยังไม่ชัดเจน เนื่องจากอิหร่านยังอยู่ภายใต้มาตรการคว่ำบาตร ซึ่งทำให้การรับชำระเงินสกุลดอลลาร์ผ่านช่องทางการเงินของชาติตะวันตกเป็นไปได้ยาก ซึ่งทำให้มีความเป็นไปได้ว่า มีการชำระค่าผ่านทางในสกุลเงินหยวนของจีน

กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลามของอิหร่าน (IRGC) ได้กำหนดระบอบด่านเก็บค่าผ่านทางโดยพฤตินัย ในช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งผู้ที่ต้องการให้เรือผ่านอย่างปลอดภัย ต้องยื่นรายละเอียดผ่านตัวกลางที่ได้รับอนุมัติจาก IRGC ประกอบด้วยข้อมูลสินค้า, เจ้าของเรือ, จุดหมายปลายทาง และรายชื่อลูกเรือทั้งหมด เรือที่ได้รับอนุมัติจะได้รับรหัสและมีเรือของกองกำลังคุ้มกัน โดยเรือบรรทุกน้ำมันจะได้รับการจัดลำดับความสำคัญเป็นกลุ่มแรก และเรือทุกลำต้องผ่านการตรวจสอบเงื่อนไขที่เกี่ยวข้องกับภูมิรัฐศาสตร์

แคลร์ แม็คเคลสกีย์ อดีตหัวหน้าฝ่ายกำกับดูแลของสำนักงานควบคุมสินทรัพย์ต่างประเทศของสหรัฐฯ กล่าวว่า อิหร่านได้สร้างเครือข่ายการชำระเงินลับไว้แล้ว “พวกเขามีระบบธนาคารเงาที่เตรียมไว้เพื่อขายน้ำมันโดยเฉพาะ เข้าถึงเทคโนโลยีที่ถูกควบคุม และสนับสนุนโครงการอาวุธ อิหร่านสามารถใช้บัญชีบริษัทบังหน้าในระบบธนาคารและศูนย์แลกเปลี่ยนเงินทั่วโลกเพื่อรับเงินได้อย่างง่ายดาย”

นอกจากนี้ ยังมีการตั้งข้อสังเกตว่า ปกติเรือจะใช้ช่องทางเดินเรือบริเวณกึ่งกลางช่องแคบ แต่ในระยะหลังมีแนวโน้มเปลี่ยนไปใช้เส้นทางด้านเหนืออ้อมเกาะลารัก ทำให้เข้าไปอยู่ในอาณาเขตน่านน้ำของอิหร่านและใกล้แนวชายฝั่งมากขึ้น

Lloyd’s List ยังระบุว่า อินเดีย ปากีสถาน อิรัก มาเลเซีย และจีน กำลังเจรจาโดยตรงกับเจ้าหน้าที่อิหร่านเพื่อให้เรือของตนเองผ่านช่องแคบฮอร์มุซได้อย่างปลอดภัย

บลูมเบิร์ก ซึ่งรายงานเรื่องการเก็บค่าธรรมเนียมที่ว่านี้เช่นกัน อ้างแหล่งข่าวไม่เปิดเผยชื่อว่า มีเรือหลายลำได้จ่ายเงินเพื่อผ่านช่องแคบฮอร์มุซแล้ว แม้การจ่ายเงินจะยังไม่เป็นระบบก็ตาม แหล่งข่าวระบุเพิ่มเติมว่า เตหะรานกำลังพิจารณาให้การเก็บค่าธรรมเนียมดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งในการเจรจาข้อตกลงสันติภาพกับสหรัฐฯ และอิสราเอลอย่างเป็นทางการ

ไฟเขียวเรือที่ไม่เป็นปฏิปักษ์

อิหร่านได้ส่งจดหมายถึงประเทศสมาชิกองค์การทางทะเลระหว่างประเทศ (IMO) เมื่อต้นสัปดาห์นี้ โดยระบุว่าจะอนุญาตให้เรือที่ไม่เป็นปฏิปักษ์ผ่านช่องแคบฮอร์มุซได้ผ่านการประสานงานกับรัฐบาลเตหะราน ภายใต้เงื่อนดังต่อไปนี้

• ต้องไม่เป็นเรือที่สังกัดหรือเกี่ยวข้องกับกลุ่มประเทศที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออิหร่าน
• ต้องไม่ขัดขวางหรือสนับสนุนการรุกรานต่ออิหร่าน
• ต้องปฏิบัติตามกฎระเบียบด้านความปลอดภัยและความมั่นคงที่อิหร่านกำหนดอย่างเคร่งครัด
• ต้องมีการประสานงานโดยตรงกับเจ้าหน้าที่อิหร่านที่มีอำนาจดูแล

ก่อนหน้านี้ อิหร่านอนุญาตให้เรือผ่านได้เพียง 3-5 ลำต่อวัน

ขณะที่แหล่งข่าววงในชาวปากีสถานที่เกี่ยวข้องกับการประสานงานกับอิหร่านระบุว่า เรือของประเทศที่สามบางลำเปลี่ยนธงเป็นของปากีสถานเพื่อผ่านช่องแคบ โดยระบุว่า “บริษัทเดินเรือหลายแห่งกำลังเปลี่ยนธงเป็นการจดทะเบียนในปากีสถาน”

ทางด้านสถานทูตอิหร่านในกรุงมาดริดระบุว่า อิหร่านเปิดรับคำขอจากเรือสเปนในการผ่านช่องแคบ โดยมองว่าสเปนเป็นประเทศที่ยึดมั่นในกฎหมายระหว่างประเทศ เนื่องจากนายกรัฐมนตรีเปโดร ซานเชซ เป็นผู้นำยุโรปรายแรกที่วิจารณ์การโจมตีของสหรัฐฯ และอิสราเอลต่ออิหร่าน

เตรียมออกกฎหมายเก็บค่าผ่านทาง

รัฐสภาอิหร่านเตรียมร่างกฎหมายเพื่อเก็บค่าธรรมเนียมจากเรือที่แล่นผ่านช่องแคบฮอร์มุซ แลกกับการคุ้มครองความปลอดภัย โดยแหล่งข่าววงในจากรัฐสภาของอิหร่านระบุว่า แผนดังกล่าวคาดว่าจะได้ข้อสรุปในสัปดาห์หน้า โดยอิหร่านกำลังผลักดันข้อเสนอ เพื่อให้อธิปไตย อำนาจในการควบคุมและกำกับดูแลของอิหร่านเหนือช่องแคบฮอร์มุซ ได้รับการรับรองตามกฎหมาย ซึ่งการจัดเก็บค่าผ่านทางนี้จะกลายเป็นแหล่งรายได้ใหม่ของประเทศด้วย

การคุ้มกันไม่ใช่ทางออกระยะยาว

ขณะเดียวกัน โฆษกของ IMO กล่าวว่า องค์กรกำลังดำเนินการจัดตั้งมาตรการฉุกเฉินชั่วคราว เพื่ออำนวยความสะดวกในการอพยพลูกเรือของเรือพาณิชย์ที่ติดค้างอยู่ในภูมิภาคอ่าวเปอร์เซีย

IMO ระบุว่า ก่อนที่วิกฤตจะเลวร้ายลง จำเป็นต้องปกป้องชีวิตและสวัสดิภาพของลูกเรือที่ติดค้าง พร้อมทั้งหาแนวทางเพื่อผลักดันให้เรือที่พร้อมสามารถผ่านช่องแคบได้โดยไม่ถูกโจมตี

แม้ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ จะกดดันพันธมิตรนาโตในยุโรปให้เข้าร่วมภารกิจลาดตระเวนหรือคุ้มกันทางทะเล เพื่อดูแลความปลอดภัยสำหรับเรือพาณิชย์ แต่ประเทศในยุโรปส่วนใหญ่ยังลังเลที่จะเข้าร่วม ขณะที่บางประเทศ รวมถึงเยอรมนี ฝรั่งเศส และอิตาลี ส่งสัญญาณว่าพร้อมเข้าร่วมภารกิจเมื่อการสู้รบยุติลง

IMO ระบุว่า แม้จะมีการใช้แนวทางการคุ้มกันโดยกองทัพเรือมาก่อน รวมถึงกรณีการโจมตีเรือในทะเลแดงโดยกลุ่มฮูตีที่ได้รับการสนับสนุนจากอิหร่าน แต่ก็ไม่ใช่ทางออกที่ยั่งยืนในระยะยาว

หากอิหร่านสามารถกำหนดว่า “ใครผ่านได้ ใครต้องจ่าย” ได้จริง ช่องแคบฮอร์มุซจะไม่ใช่เพียงคอขวดพลังงานโลกอีกต่อไป แต่จะกลายเป็นหนึ่งในเครื่องมือทางภูมิรัฐศาสตร์ที่ทรงพลังที่สุดในศตวรรษนี้

ที่มา Ap News, DW และ Financial Times