งานวิจัย ปัญหาฝุ่น PM2.5  ในภาคเหนือข้อมูลทางดาวเทียมของ GISTDA ช่วงเม.ย. 2569 พบจุดความร้อนกว่า 84% เกิดจากพื้นที่ป่า ไม่ใช่พื้นที่เกษตร ส่วนจุดความร้อนจากเขตพืชไร่ลดลงต่อเนื่องในปี 2569  ขณะที่กรุงเทพฯ มีต้นเหตุหลักจากยานยนต์และการเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิลมากถึง 40–70% 

งานวิจัย ปัญหา ไฟป่าและการเผาพื้นที่ป่า (non‑crop burning) ทั้งในไทยและเพื่อนบ้าน เป็นต้นเหตุของฝุ่นPM2.5 ขณะที่ มลพิษ์ในเมืองหลวง กรุงเทพ  เกิดจากยานยนต์ การเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิล มากกว่า 40-70% 8)  

การศึกษาระดับประเทศโดยใช้แบบจำลอง WRF‑Chem(Weather Research and Forecasting with Chemistry) ของกรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (2560) พบว่า สาเหตุการเกิด PM2.5 ในภาคเหนือมาจากการเผานอกภาคเกษตรและมลพิษจากประเทศเพื่อนบ้าน มากว่าการเผาในพื้นที่ทางเกษตร   

 ในฤดูหมอกควันภาคเหนือ เกษตรกรผู้ปลูก พืชไร่ ไม่ว่าจะเป็นนาข้าว ข้าวโพด อ้อย มันสำปะหลัง และพืชอื่น ๆ กลับกลายเป็นจำเลย ที่ถูกกล่าวหาว่าเป็นต้นตอสำคัญของฝุ่น PM 2.5    

 อย่างไรก็ตามมีอย่างไรก็ตาม จากการวิเคราะห์เชิงเคมี  ไม่สามารถระบุได้ว่าปัญหาฝุ่น PM2.5 มาจากพืชชนิดใดชนิดหนึ่งโดยเฉพาะ แต่พบว่าองค์ประกอบหลักของฝุ่น PM 2.5 ในภาคเหนือและเมืองใหญ่ มาจาก คาร์บอนอินทรีย์ ซัลเฟต ไนเตรต และแอมโมเนียม ซึ่งเป็นลักษณะร่วมของการเผาไหม้ทุกชนิดและการเกิดฝุ่นทุติยภูมิ  

ทั้งนี้ หาก PM2.5 มีสาเหตุมาจากพื้นที่เกษตร แล้วเหตุใดในช่วงที่มีมาตรการควบคุมการเผาพื้นที่เกษตรเข้มงวด หรือในพื้นที่ที่ไม่มีข้าวโพด อ้อย มันสำปะหลัง กลับพบว่าวิกฤตฝุ่น PM2.5 ก็ยังคงเกิดขึ้น โดยเฉพาะในเขตเมืองและอุตสาหกรรม สะท้อนว่า ต้นเหตุ ฝุ่น PM 2.5 ไม่ได้จำกัดอยู่ที่ภาคเกษตร

ในอีกด้านหนึ่ง ยังมีกลุุ่ม “พืชไร่” ทั้งนาข้าว มันสำปะหลัง อ้อย ถั่ว และข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ถือเป็นสินค้าเกษตรเชิงยุทธศาสตร์ที่มีบทบาทสำคัญต่อเศรษฐกิจไทย โดยเฉพาะข้าวโพด นับเป็นวัตถุดิบหลักในห่วงโซ่การผลิตอาหารสัตว์ ซึ่งเชื่อมโยงโดยตรงกับเกษตรกรรายย่อยจำนวนมาก และยังเกี่ยวพันถึงอุตสาหกรรมการเลี้ยงสัตว์และการส่งออกเนื้อสัตว์ที่เป็นสินค้าหลักสร้างรายได้ให้ประเทศมูลค่านับหมื่นล้านบาทต่อปี 

ในช่วงที่ผ่านมาการปลูกพืชไร่ถูกกล่าวหาเป็นจำเลยสังคมทั้งที่สร้างรายได้สร้างงานสร้างอาชีพให้เกษตรกร อีกทั้งการพัฒนาการปลูกพืชไร่ต้องเผชิญความท้าทายอย่างมากมาย เพราะในช่วงที่ผ่านมา พืชไร่หลายชนิดไม่ว่าจะเป็นมันสำปะหลัง หรือข้าวโพด ประเทศไทยยังผลิตไม่เพียงพอ และเทียบกับคู่แข่งถือว่าไทยมีผลผลิตต่อไร่ต่ำมาก จำเป็นต้องนำเข้า ขณะที่การนำเข้ามาช่วยเสริมก็ยังถูกจำกัดด้วยมาตรการต่างๆ 

ไม่เพียงเท่านั้นความท้าทายที่สำคัญ คือ “แรงกดดันจากคู่ค้า ผู้นำเข้า” ค้าปลีกระดับโลกต่างกดดันให้สินค้าที่ได้จากผลิตในห่วงโซ่อุตสาหกรรมอาหาร ซึ่งเป็นปลายทางของการใช้พืชไร่ จะต้อง “ลดการปลดปล่อยก๊าซเรือนกระจก”  นั่นจึงทำให้ บริษัทผู้ผลิตอาหาร และเนื้อสัตว์ในไทย เริ่มวางระบบตรวจสอบย้อนกลับเพื่อมั่นใจได้ว่า สินค้าพืชไร่ อย่าง ข้าวโพดไทยต้อง “ปลอดการเผา ปลอดการรุกป่า”  เป็นสิ่งที่ตอกย้ำให้ผู้บริโภคมั่นใจว่าข้าวโพดที่รับซื้อไม่เกี่ยวข้องกับการเผาและไม่เป็นต้นเหตุของ PM2.5 แน่นอน  

ตัวเลขจุดความร้อนที่ตรวจสอบในเดือนมีนาคม 2569 ที่ผ่านมาจากข้อมูลจากสำนักงานปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม  ก็สะท้อนได้ว่า จุดความร้อนในเขตปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม บนพื้นที่ปลูกพืชเกษตรสำคัญ ทั้งนาข้าว อ้อย พืชไร่ พื้นที่ที่ป่า และพื้นที่เกษตรอื่นๆ ลดลงในปี 2569 ลดลงจากปีก่อนทั้งหมด โดยแบ่ง เป็น ภาพรวม ลดลง 775 จุด พืชไร่ อย่างเช่น นาข้าว ลดลง 234 จุด อ้อย ลดลง 84 จุด ส่วนพืชไร่อื่นๆ เช่น ข้าวโพด มันสำปะหลัง และถั่วต่างๆ  ลดลง 94 จุด  

สอดคล้องกับข้อมูลของสำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิ สารสนเทศ (องค์การมหาชน) หรือ GISTDA ที่ระบุว่า จุดความร้อนประเทศไทย (15 เม.ย. 69) มีจำนวน 5,384 จุด ซึ่งพื้นที่จุดความร้อนสูงสุดแบ่งตามประเภทการใช้ที่ดินคือ พื้นที่ป่า 4,520 จุด ขณะที่พื้นที่ปลูกพืชไร่มีจำนวนน้อยมาก เช่น ข้าวโพดและพืชไร่หมุนเวียน 269 จุด นาข้าว 228 จุด เกษตรอื่นๆ 203 จุด อ้อย 55 จุด ที่เหลือเป็นพื้นที่อื่นๆ 109 จุด  

ดังนั้น ทุกฝ่ายควรลบภาพจำ ที่เคยมองว่าการรุกป่าของพื้นที่ปลูกพืชไร่ เป็นต้นทางของฝุ่น และหันมามองถึงประโยชน์ของพืชไร่ต่างๆ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของห่วงโซ่การผลิตอาหาร สร้างความมั่นคงด้านอาหาร สร้างงานและรายได้ให้กับเกษตรกรรายย่อยจำนวนมาก และสร้างรายจากการส่งออกช่วยขับเคลื่อนจีดีพีไทย การแก้ปัญหาฝุ่น ควรมองให้รอบด้านทุกมิติดูแลภาพรวม จัดทำกฎหมาย พ.ร.บ.อากาศสะอาดที่มีความชัดเจนและเป็นธรรม ไม่สร้างภาระหรือโยนบาปให้ใครเพียงคนใดคนหนึ่ง